„Niedenthal” | spotkanie wokół kolekcji fotoreporterskich

Z okazji swoich urodzin serdecznie zapraszamy na cykl prezentacji kolekcji fotoreporterskich, których popularyzacja budowała na przestrzeni dwóch dekad tożsamość programową DSH. Chcemy Państwu raz jeszcze przedstawić świadectwa wizualne, naszym zdaniem w sposób szczególnie sugestywny ukazujące historię ostatnich dziesięcioleci. Wspólnym mianownikiem dla nich wszystkich są różnorodne, często unikatowe ujęcia Warszawy, jej mieszkanek i mieszkańców w XX wieku.

Przewodnikami po tych wejrzeniach w historię będą kuratorzy naszych projektów, znani varsavianiści, a w jednym przypadku wybitny autor zdjęć. Znakomitą „fotoreporterską” koincydencją pozostanie prezentowana na Karowej retrospektywa dorobku Eliotta Erwitta, którą również zorganizowaliśmy, jako swoisty prezent dla naszej publiczności z okazji dwudziestych urodzin DSH.

Zdj.: Kraków, 1975. Juwenalia. Fot. Chris Niedenthal

„Niedenthal”
Na przełomie 2022 i 2023 roku mieliśmy zaszczyt honorować w DSH wystawą i albumem 50-lecie pracy Chrisa Niedenthala – znakomitego reprezentanta fotoreportażu zaangażowanego w bieżące życie społeczno-polityczne. Oprócz znanych, ikonicznych zdjęć sięgnęliśmy wówczas po ujęcia z różnych okresów aktywności autora, które miały swoją publiczną premierę właśnie na Karowej.

Materiał opracowany w ramach projektu przedstawi Państwu sam Chris Niedenthal wspierany przez kuratorki Annę Brzezińską i Katarzynę Puchalską, które spędziły długie dni i godziny na pracy fotoedytorskiej w liczącym tysiące zdjęć archiwum fotografa.

Anna Maria Brzezińska – fotografka, fotoedytorka, kuratorka wystaw, członkini Związku Polskich Artystów Fotografów i jury konkursów, autorka książek fotograficznych. W latach 1990-2004 była kierowniczką działu fotograficznego „Rzeczpospolitej”. Wcześniej fotoreporterka w „Tygodniku Solidarność”, współpracowała też z Agence France Presse. Jej zdjęcia publikowane były m.in. w „Tygodniku Solidarność”, „Rzeczpospolitej”, „The New York Times”, „The Daily Telegraph”, „The Guardian”, „The Independent”, „Herald Tribune”, „Liberation”, „La Croix”, „Asahi Shimbun”. W latach 2006-2017 dyrektorka i redaktorka naczelna Redakcji Fotograficznej PAP, w latach 2017-2022 główna fotoedytorka w DSH. Autorka publikacji i wystaw fotograficznych związanych z XX-wieczną historią Polski i Warszawy, m.in. „Inna Polska”, „60 lat temu w Warszawie”, „Na nowo. Warszawiacy 1945-1949”, „Odzyskana. Fotoreportaż z Warszawy 1918-1939”, „Warszawa na nowo. Fotografie reporterskie 1945-1949” – wspólnie z Katarzyną Madoń-Mitzner; „Tadeusz Rolke. Fotografie warszawskie” – wspólnie z Małgorzatą Purzyńską; „Niedenthal” –  wspólnie z Katarzyną Puchalską; „Pozowane, podpatrzone. Fotografie Wojciecha Plewińskiego” – wspólnie z Katarzyną Sagatowską.

Katarzyna Puchalska – menedżerka kultury, producentka, kuratorka. Absolwentka Wydziału Historii na Uniwersytecie Warszawskim. Od 2025 roku dyrektorka DSH. Kuratorka oraz współkuratorka wystaw  i współautorka albumów: Krzysztof Miller. 1989 (2018), Krzysztof Miller. Przełom i konflikty (Leica Gallery Praga 2019), Przełom w kadrze (2019), Niedenthal (2022), Chris Niedenthal. Esencjonalnie (2023), Straty zamierzone / NON collateral damage (Magnum Photos, DSH 2025). Producentka wykonawcza spektakli Ocalone w reż. Mai Kleczewskiej, W maju się nie umiera. Historia Barbary Sadowskiej w reż. Anny Gryszkówny, Walentyna w reż. Wojciecha Farugi, programu „Pasta Kulturalna” emitowanego w Internecie oraz projektu Pasta TV DSH. Dyrektorka artystyczna i kuratorka Festiwalu Bohaterek, Warszawskiego Tygodnia Kobiet, kilku edycji Festiwalu „Wyłącz system” oraz „Wybraliśmy wolność. 4 czerwca 1989”. Producentka kreatywna filmów dokumentalnych Agnieszki Uścińskiej i Jarka Wątora Niespodzianka (2019) i Przełom w kadrze (2019).

Chris Niedenthal urodził się w 1950 roku w Londynie, w rodzinie polskich emigrantów. Swój pierwszy aparat dostał od rodziców, gdy miał 11 lat jako prezent za dobrze zdany egzamin. Dzięki dwóm wujkom, których odwiedzał w czasie wakacji w Polsce, rozwinął pasję fotografii. Jeden z nich pokazał mu pracę w amatorskiej ciemni, stworzonej w łazience. Drugi kupił mu aparat, Zenit 3M. Już na studiach w London College of Printing rozpoznał kierunek, w jakim będzie się rozwijał. Chciał dokumentować, a nie tworzyć nową rzeczywistość: Interesowała mnie prasa i fotoreportaż̇. Trudno było wybić́ mi to z głowy. Na studiach mieliśmy fotografię reklamową, portretową, ale ja zawsze robiłem wszystko w wersji reporterskiej.

W wieku 23 lat przyjechał na kilka miesięcy do Polski i został tu na stałe. Pracował jako fotoreporter prasowy, początkowo był wolnym strzelcem i dokumentował Polskę Gierka. W latach 1974–1978 robił materiały m.in. dla niemieckich pism: tygodnika „Stern” i miesięcznika „Geo” oraz dla szwedzkiego dziennika „Expressen”. W 1978 roku rozpoczął blisko pięcioletnią współpracę z „Newsweekiem”. Jego debiutancki materiał fotograficzny przedstawiał „nielegalne”, prowizoryczne kościoły, tworzone w PRL mimo zakazu władz państwowych. W 1978 roku, tuż po wyborze Karola Wojtyły na papieża, Chris Niedenthal był pierwszym fotoreporterem, który zrealizował reportaż w jego rodzinnym mieście, Wadowicach. W kolejnym roku, podczas pielgrzymki papieża do ojczyzny, wykonał zdjęcie, które trafiło na okładkę „Newsweeka”. Niedenthal był także – wraz z angielskim dziennikarzem, Michaelem Dobbsem – pierwszym zagranicznym fotoreporterem wpuszczonym do Stoczni Gdańskiej podczas strajku w 1980 roku. 14 grudnia 1981, w drugim dniu stanu wojennego, zrobił jedno ze swoich najsłynniejszych zdjęć́: wóz opancerzony SKOT na tle kina Moskwa z banerem reklamującym film „Czas apokalipsy”.

Jednak, jak podkreślają kuratorki wystawy: Chrisa Niedenthala interesowało przede wszystkim życie codzienne i zwykli ludzie. Tego rodzaju fotografie to wielka i fascynująca część jego archiwum. […] Przemierzał Polskę z aparatem i fotografował sytuacje, które dla nas były zwyczajne – on jednak widział w nich coś niezwykłego. […] Legitymacja korespondenta zagranicznego umożliwiała mu robienie zdjęć, które niewielu mogło wówczas wykonać. […] Współpraca z „Newsweekiem”, a potem z „Time”, była wielkim krokiem w jego karierze, dawała mu też nieograniczony dostęp do zachodnich kolorowych filmów wysokiej jakości (dla polskich fotografów w tym czasie praktycznie niedostępnych) i pozwalała na podróże. Dzięki temu w jego archiwum znajduje się niepowtarzalny reporterski zapis z Polski i krajów Europy Wschodniej lat 70. i 80.

W 1984 roku „Newsweek” po raz pierwszy wysłał Niedenthala poza Polskę̨: fotografował w Budapeszcie, Pradze i Moskwie. Od stycznia 1985 został fotoreporterem „Time” na Europę Wschodnią. Najczęściej fotografował w Pradze, Budapeszcie, Belgradzie, Sofii. 11 sierpnia 1986 ukazał się numer „Time” ze zdjęciem Jánosa Kádára na okładce, za które Chris Niedenthal otrzymał World Press Photo w kategorii „People in the News”.

W następnym roku z całą rodziną przeprowadził się na ponad sześć́ lat do Wiednia, w którym mieściło się̨ biuro „Time” na Europę Wschodnią. Ponownie do Polski wrócił w 1993 roku. Wspólnie z Włodzimierzem (Woodym) Ochnio przez sześć lat prowadzili studio fotografii reklamowej Magic Media. W kolejnych latach był autorem kilku bardzo ważnych społecznie projektów ekspozycyjnych: „Tabu. Portrety nieportretowanych” i „PracujeMy” – o dzieciach i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną. W 2001 roku wspólnie z Tadeuszem Rolke zrealizowali wystawę „Sąsiadka” (o relacjach polsko-żydowskich i tolerancji wobec „obcych”), która została pokazana w Zachęcie. W lutym 2008 zaprezentował wystawę̨ „Listy do syna” – portrety matek i ich dzieci z zespołem Downa.

Po 2015 roku wrócił do fotoreportażu: Ten zawód to jest w pewnym sensie misja. Skoro tyle fotografowałem tej naszej historii, przez lata, to uważam, że nie mogę przestać, muszę udokumentować́ ten stan, w który popadliśmy teraz. W dawnej Polsce robiłem to dla bardzo ważnych pism światowych, teraz robię̨ to dla siebie.