Ekspozycja opowiada o wydarzeniach, które doprowadziły do zbrojnej konfrontacji między siłami skupionymi wokół Józefa Piłsudskiego a legalnymi władzami państwa, reprezentowanymi przez prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. Twórcy wystawy przypominają jednak, że był to nie tylko konflikt polityczny, lecz także dramat osobisty – starcie dawnych przyjaciół, których łączyły wspólne doświadczenia walki o niepodległość i wizja wolnej Polski. To opowieść o zerwanej więzi, która ze „wspólnoty garnka i płaszcza” doprowadziła do spotkania na Moście Poniatowskiego – już nie jako towarzyszy, lecz przeciwników.

15:00 otwarcie wystawy
17:00 debata w siedzibie DSH, transmitowana online na kanałach społecznościowych Muzeum w Sulejówku.
W dyskusji wezmą udział prof. Andrzej Friszke, prof. Krzysztof Kawalec, prof. Włodzimierz Suleja, prof. Mariusz Wołos oraz dr hab. Jolanta Żyndul. Rozmowę poprowadzi redaktor Radia Tok Fm Karolina Lewicka.

Doświadczenie, które podzieliło społeczeństwo

Tytuł wystawy nawiązuje do słów marszałka Józefa Piłsudskiego zawartych w rozkazie wydanym po zakończeniu walk: „Gdy bracia żywią miłość ku sobie, wiąże się węzeł między nimi, mocniejszy nad inne węzły ludzkie. Gdy bracia się waśnią i węzeł pęka, waśń ich również silniejszą jest nad inne”. Cytat ten staje się kluczem do interpretacji wydarzeń z maja 1926 roku jako doświadczenia głęboko dzielącego społeczeństwo.

Wystawa prowadzi widza od wspólnej działalności Piłsudskiego i Wojciechowskiego w ruchu socjalistycznym, przez odbudowę państwa po 1918 roku, po narastający kryzys polityczny, społeczny i gospodarczy młodej Rzeczypospolitej. Ukazuje proces, w którym nadzieja na nowoczesne i sprawiedliwe państwo stopniowo ustępowała miejsca rozczarowaniu, frustracji i rosnącym podziałom. Manifestowały się one przez niestabilność rządów, konflikty narodowościowe, ubóstwo oraz napięcia społeczne. Parlament rozdrobniony na kilkanaście ugrupowań nie był w stanie wyłonić trwałej większości, a kolejne rządy upadały, pogłębiając poczucie chaosu i bezsilności państwa. Istotnym czynnikiem dopełniającym negatywny obraz tego okresu była także sytuacja międzynarodowa – niepewność granic i zagrożenia ze strony sąsiadów.

Pytania o odpowiedzialność za państwo

Twórcy ekspozycji pokazują, że przewrót majowy nie był wydarzeniem odosobnionym. Wpisywał się w szerszy kontekst europejski powojennego kryzysu demokracji, który w wielu krajach prowadził do wzrostu tendencji autorytarnych. Rozczarowanie systemem parlamentarnym, społeczne skutki wojny oraz lęk przed destabilizacją sprawiały, że w różnych częściach kontynentu coraz częściej pojawiało się przekonanie o potrzebie „silnej ręki”. Kuratorzy wystawy podkreślają specyfikę polskiego doświadczenia, wynikającą zarówno z niedawno odzyskanej niepodległości, jak i z głębokich podziałów społecznych.

Centralnym problemem wystawy jest pytanie o odpowiedzialność za państwo. Czy działania Piłsudskiego były próbą jego ratowania, czy początkiem odchodzenia od demokracji parlamentarnej? Ekspozycja nie udziela jednoznacznych odpowiedzi. Zamiast tego prezentuje argumenty obu stron konfliktu, ukazując napięcie między przekonaniem o konieczności silnych rządów a obroną legalnego porządku. Z jednej strony krytykę „sejmokracji”, słabości państwa i podporządkowania wojska polityce, z drugiej przekonanie o nienaruszalności prawa i odpowiedzialności za jego przestrzeganie, nawet w sytuacji kryzysowej.

Zaproszenie do refleksji

Wystawa plenerowa „Gdy bracia się waśnią…” to kilkanaście plansz, na których zaprezentowano materiały źródłowe: dokumenty, prasę, fotografie oraz cytaty z wypowiedzi uczestników wydarzeń. Układ problemowo-chronologiczny pozwala prześledzić zarówno przebieg walk w Warszawie, jak i ich konsekwencje – od strat ludzkich i materialnych po długofalowe zmiany ustrojowe i pogłębienie podziałów politycznych. Wśród prezentowanych treści znajdują się także opisy indywidualnych losów uczestników wydarzeń – żołnierzy, polityków i cywilów, które nadają historii wymiar osobisty i pozwalają lepiej zrozumieć tragizm tamtych dni.

Wystawa „Gdy bracia się waśnią…” to nie tylko opowieść o historii. To zaproszenie do refleksji nad współczesnością. Pytania o granice władzy, odpowiedzialność elit i kondycję demokracji, pozostają aktualne. Mechanizmy kryzysu – polaryzacja społeczeństwa, radykalizacja języka debaty, spadek zaufania do instytucji – nie są wyłącznie domeną przeszłości.

Wystawę będzie można zobaczyć od 25 kwietnia do końca czerwca na placu przed Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, a od 10 do 31 maja przy ul. Krakowskie Przedmieście na wysokości ul. Karowej w Warszawie.

Wystawa „Gdy bracia się waśnią. W stulecie przewrotu majowego 1926 roku” została zrealizowana w ramach zadania „Państwo w kryzysie – krytyczna refleksja nad przewrotem majowym w 100-lecie wydarzeń” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Organizator: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku
Współorganizator: DSH
Patronem medialnym wystawy jest tygodnik „Polityka”.

Koncepcja, scenariusz i teksty wystawy: Michał Janik, Paweł Przeździecki
Konsultacja naukowa: prof. dr hab. Grzegorz Nowik, prof. dr hab. Mariusz Wołos
Współpraca: Katarzyna Antonowicz, Małgorzata Basaj, Anna Postek, Bogumiła Rusiecka
Redakcja tekstów: Michał Bronowicki
Tłumaczenie na język angielski: Dagmara Wolska
Promocja: Maja Bobrowska, Michalina Musielik-Wypych, Alina Piekarz
Edukacja: Artur Jabłoński, Ewa Łepkowska
Projekt: Koza Nostra Studio – Katarzyna Kronenberg, Zofia Wojdacka
Druk: Age of Color
Autorzy zdjęć: Marian Fuks, Jan Ryś, Mirosław Stelmach, Ryszard Walter
Ilustracje ze zbiorów: Biblioteka Narodowa, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy, Depozyt Fundacji Rodziny Józefa Piłsudskiego, Getty Images, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wojskowe Biuro Historyczne