Odcinek 7. Podziemna prasa – „Przeczytaj, przepisz, podaj dalej!”

Niezależna prasa tworzona przez środowisko KOR, a potem KSS „KOR”, była fundamentem drugiego obiegu wydawniczego przełamującego monopol informacyjny władzy w czasach PRL.

Oficjalnym organem KOR i KSS „KOR” był „Komunikat”, w którym od września 1976 publikowano dokumenty sygnowane przez organizację, apele do władz, a także informacje o represjach i wykazy osób poszkodowanych. Treści akceptowane były przez wszystkich członków KOR, w pracach redakcyjnych udział brali czołowi działacze, m.in. Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz i Piotr Naimski. Tak jak w większości pism drugoobiegowych niezwykle ważna była w nim zwięzłość i precyzja słowa.

Kolejnym pismem był „Biuletyn Informacyjny” wydawany od września 1976 jako miesięcznik, a od 1977 roku z podtytułem „Aktualności życia publicznego”. Publikowano w nim nie tylko informacje na temat działalności Komitetu, represjach władz i łamaniu praw człowieka, ale także szerszy obraz wydarzeń, a także teksty publicystyczne. Początkowo redagowali go Jan Lityński, Antoni Libera i Seweryn Blumsztajn, dołączyła Joanna Szczęsna. Tych dwoje ostatnich z czasem stało się głównymi redaktorami pisma. Nakład dochodził do 5 tys. egzemplarzy.

Na tle drugoobiegowych czasopism wyróżniał się „Robotnik” założony we wrześniu 1977. Posiadał on stosunkowo duży krąg odbiorców: rozprowadzany w największych zakładach w kraju, początkowo w kilkuset egzemplarzach, do 1980 roku osiągnął nakład ok. 30 tys. egzemplarzy. „Robotnik” nawiązywał do tradycji Polskiej Partii Socjalistycznej Józefa Piłsudskiego jeszcze z czasów zaborów. Tworzył go kilkunastoosobowy zespół, w którego skład wchodzili Jan Lityński, Wojciech Onyszkiewicz, Henryk Wujec, Irena Wóycicka, a największą rolę odgrywały Helena Łuczywo i Ludwika Wujec. Witold Łuczywo koordynował poligrafię, Dariusz Kupiecki kolportaż. W odróżnieniu od większości pism „Robotnik” nie zajmował się tylko polityką, ale skupiał na codzienności zwykłych ludzi. Opisywał warunki pracy w fabrykach, przedstawiał problemy gospodarcze. Współtwórcami pisma byli także robotnicy z zakładów pracy. Pismo popierało samoorganizowanie się pracowników, odegrało ważną rolę w tworzeniu wolnych związków zawodowych i w czasie strajku w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980.

Powstały także pisma skierowane do innych środowisk: „Placówka” do rolników, literacki „Zapis”, w którym publikowali pod swoimi nazwiskami najwięksi twórcy polskiej literatury. W „Głosie”, który z czasem stał się gazetą związaną z grupą Antoniego Macierewicza, ogłaszano teksty publicystyczne i historyczne, natomiast w „Krytyce” publikowali autorzy ze środowiska Jacka Kuronia i Adama Michnika.

Autorzy i redaktorzy pism KOR-owskich w większości podawali w nich swoje nazwiska i adresy – uważali, że prawo PRL nie zabrania takiej działalności, jednak przede wszystkim dodawali w ten sposób odwagi innym opozycjonistom.

Początkowo pisma przepisywano na maszynie, ale już pod koniec 1976 roku zaczęto korzystać z powielaczy, które znacznie zwiększały szybkość drukowania i zasięg opozycyjnych publikacji. Treści w nich publikowane trafiały często do jeszcze szerszego grona odbiorców przez audycje Radia Wolna Europa.

Prasa KOR-owska inspirowała innych. Niemal każda nowopowstająca organizacja opozycyjna chciała wydawać swoje czasopismo. Oblicza się, że do powstania Solidarności w 1980 roku w drugim obiegu pojawiło się ok. 100 tytułów prasowych.

Prezentację przygotowali: Jarosław Pałka, Joanna Rączka i Magda Szymańska.
Realizacja techniczna: Maciej Kamiński, Dariusz Krajewski i Robert Radecki.

„AHM o KOR” to nasz nowy cykl multimedialny, w którym o wydarzeniach prowadzących do powstania Komitetu Obrony Robotników, ideach i emocjach temu towarzyszących oraz znaczeniu KOR-u dla opozycji demokratycznej w PRL opowiadają jego członkowie i współpracownicy.

Cykl powstaje z materiałów gromadzonych w Archiwum Historii Mówionej DSH i Ośrodka KARTA. Odcinki publikujemy w każdy czwarty poniedziałek miesiąca od marca do grudnia 2026 na stronie www.relacjebiograficzne.pl jako jeden z projektów specjalnych:

Siła w jedności. 50. rocznica powstania Komitetu Obrony Robotników

Cykl jest częścią programu przygotowanego przez Miasto Stołeczne Warszawa z okazji przypadającej w 2026 r. 50. rocznicy powstania Komitetu Obrony Robotników. Obchody objęte zostały honorowym patronatem Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy, Rafała Trzaskowskiego.