Centralny Dom Towarowy

W ten „Czwartek z odbudową Warszawy” varsavianista Tomasz Markiewicz zaprosi nas do Centralnego Domu Towarowego z lat 50. i 60.

Budynek został zaprojektowany w latach 1947–1948 przez Zbigniewa Ihnatowicza oraz Jerzego Romańskiego i otwarty 22 lipca 1951 jako Centralny Dom Towarowy. W 1971 przeniesiono tam Centralny Dom Dziecka, mieszczący się wcześniej w Domu Towarowym Braci Jabłkowskich. Po zakończonej w 2018 przebudowie budynek biurowy Cedet.

CDT był przykładem architektury powojennego modernizmu. Gmach ukończono już po wprowadzeniu doktryny realizmu socjalistycznego (1949), przez co jego forma architektoniczna spotkała się z ostrą krytyką. Budynek był jak na ówczesne czasy bardzo nowoczesny i funkcjonalny.

Był to jeden z pierwszych budynków w PRL wyposażonych w podziemny garaż. W środku budynku komunikacja była zapewniona poprzez 6 ośmioosobowych wind, a każde piętro wyposażone było w niezależne od pozostałych schody ruchome, były to drugie ruchome schody w Warszawie (pierwsze zastosowano w 1949 r. na Trasie W-Z w kamienicy Johna przy pl. Zamkowym). Początkowo planowano zakup schodów ruchomych we Francji, ale jak Polska pod naciskiem ZSRR musiała zrezygnować z przystąpienia do Planu Marshalla, sprowadzono schody z socjalistycznych Węgier i one bardzo często się psuły . Budynek posiadał również 4 windy towarowe. Dogodne wyjścia zapewniały 4 klatki schodowe, z których 2 skrajne, jako schody bezpieczeństwa, wyprowadzały bezpośrednio na ulice Bracką i Kruczą. Przeszklona fasada budynku od strony alej Jerozolimskich była ozdobiona neonem w kształcie serpentyny zakończonej strzałką oraz ułożonymi pionowo literami „CDT”. Neon został zaprojektowany i wykonany w 1956 w NRD. Serpentyna z neonem wróciła na fasadę po ostatnim remoncie-przebudowie w 2018 roku , ale już bez napisu CDT. W latach 60. XX wieku Centralny Dom Towarowy był największym sklepem w Warszawie[. W dwóch budynkach i podziemnych magazynach pracowało ok. 2000 osób.

W niedzielę, 21 września 1975 roku ok. 20:00 w budynku wybuchł pożar. Zapaliło się szóste piętro z dywanami, wykładzinami podłogowymi i tkaninami. Pożar przeniósł się na niższe piętra i objął trzy piętra budynku. Pożar opanowano około północy. Za przyczynę pożaru przyjęto zatarcie łożysk niewyłączonego mechanizmu schodów ruchomych. Podczas remontu zmieniono wiele z pierwotnego wyglądu budowli. Uproszczono fasadę i zrezygnowano z detali wykończenia. Odbudowany po pożarze budynek oddano do użytku 25 listopada 1977.

Po remoncie dawny Centralny Dom Dziecka nazywano „Smyk” i stał się częścią Domów Towarowych Centrum. W 2000 roku DH Smyk został wydzielony ze spółki Domy Towarowe Centrum i powołano spółkę Smyk Sp. z o.o., która utworzyła markę sklepów z artykułami dla dzieci.

W 2006 główna bryła budynku (bez skrzydła biurowego i niskiej części mieszczącej delikatesy) została

W latach 2014-2018 nowy właściciel nieruchomości, spółka Immobel, przeprowadził przebudowę budynku na biurowiec pod nazwą Cedet. Obiekt został zburzony z wyjątkiem konstrukcji żelazobetonowej od strony Alej Jerozolimskich Tak duży zakres wyburzeń wywołał krytykę znawców architektury. Zaakceptował ją jednak wcześniej stołeczny konserwator zabytków, uznając, że był to jedyny fragment oryginalnej konstrukcji, który w niezmienionym kształcie przetrwał pożar w 1975. W ten sposób Warszawa straciła kolejne autentyczne kultowe miejsce związane z historią powojennej odbudowy Warszawy.

Źródła:

Zajrzyjcie do albumu „Zbyszko Siemaszko. Fotograf Warszawy” (DSH, 2024).
Autor: Zbyszko Siemaszko, redakcja: Małgorzata Purzyńska i Katarzyna Madoń-Mitzner.

Na ponad stu fotografiach Zbyszka Siemaszki – artysty miejskiej fotografii dokumentalnej – została uchwycona Warszawa lat 50. i 60., w tym także Centralny Dom Towarowy.

BUDUJEMY NOWY DOM

W związku z przypadającymi na 2025 rok obchodami 80. rocznicy rozpoczęcia odbudowy stolicy zespół DSH przygotował program nawiązujący do tamtych doświadczeń i uwzględniający zarówno świadectwa źródłowe, jak i ustalenia merytoryczne dotyczące odbudowy Warszawy, które trafiły do przestrzeni publicznej w ostatnich kilkunastu latach. Projekt wprowadza także do obiegu nieznane materiały audiowizualne, w tym świadectwa z Archiwum Historii Mówionej DSH. Koordynatorem merytorycznym programu DSH „Budujemy Nowy Dom” jest Piotr Jakubowski, zastępca dyrektorki DSH. W programie m.in. wystawa plenerowa „BUDUJEMY NOWY DOM. ODBUDOWA WARSZAWY 1945-1952” (wrzesień–grudzień 2025), wystawa czasowa „WARSZAWA NA NOWO. FOTOGRAFIE REPORTERSKIE 1945–1949” (wrzesień 2025-luty 2026), premiery nowych edycji albumów „Budujemy Nowy Dom. Odbudowa Warszawy w latach 1945–1952” i „Warszawa na nowo. Fotografie reporterskie 1945–1949”, spacery miejskie z Jerzym S. Majewskim i Tomaszem Markiewiczem szlakiem najciekawszych, mniej znanych lokacji w stolicy związanych z odbudową miasta w cyklu „Budujemy Nowy Dom – historie nieznane”, a także cykl „Czwartki z odbudową Warszawy”, prezentowany od marca do grudnia 2025 w mediach społecznościowych DSH i Kulturalnej Warszawy.

Projekt DSH „Budujemy Nowy Dom” jest częścią zainicjowanego i finansowanego przez Miasto Stołeczne Warszawa programu kulturalnego z okazji 80. rocznicy rozpoczęcia odbudowy stolicy.

#budujemynowydom #80rocznicarozpoczeciaodbudowystolicy